Sudeckie zwierzęta - Lis

Lis (Vulpes vulpes).

        Lis należy do najbardziej rozpowszechnionych drapieżników na terenie naszego kraju, podobnie rzecz ma się i w Sudetach, gdzie podczas wędrówek często napotykamy lisa, który w terenie górskim znajduje wiele miejsc na swoje nory.

Lis (Vulpes vulpes) należy do rodzaju psowatych, gatunek ten żyje parami i nie łączy się w stada jak, to bywa u wilków oraz nie szuka bezpieczeństwa w społeczności jak to, jest w przypadku psa domowego.

Lis (Vulpes vulpes).

O lisie wspominano wiele, najczęściej wskazując na jego cechy charakteru: przebiegłość, skrytość i chytrość. Pisał o nim Adam Mickiewicz („Lis i kozioł”), Jan Brzechwa „Szelmostwa Lisa Witalisa”, wspominała Maria Konopnicka w „Sierotce Marysi” (Lis Sadełko). Tyle,że wspomniane wyżej cechy  bliższe są bardziej gatunkowi ludzkiemu, natomiast lis, jako zwierze udające się na obchód lub polowanie korzysta jedynie ze zmysłów przynależnych swojemu gatunkowi. 

Lis (Vulpes vulpes).

Długość głowy i tułowia dorosłego lisa, to około 70-90 cm, długość ogona 40-50cm, zaś jego ciężar wynosi od 5 do 10 kg (wyjątkowo do 15 kg). Różnica pomiędzy samcem i samicą jest widoczna (samiec jest bardziej zbudowany i dorodny, samica nieco mniejsza).

Lis jest zwierzęciem leśno-polnym, jednak wraz z rozwojem cywilizacji i zagarnięciem przestrzeni przez ludzi nauczył się także żyć w mniejszych (np. Jelenia Góra) i wielkich miastach (np. Londyn). 

Lis (Vulpes vulpes).

Na cechy budowy lisa składają się: wydłużony tułów, krótkie kończyny, ostro zakończony pysk, długie trójkątne uszy i długi piękny puszysty ogon zwany kitą. Podstawowe ubarwienie lisa ma kolor żółtorudy, z domieszką srebrnych włosów; przy czym spód ciała jest prawie biały. Spotyka się także osobniki inaczej ubarwione tj.: - „węglarze” i „krzyżaki”, z ciemną pręgą wzdłuż grzbietu lub poprzeczną pręgą w poprzek łopatki; kolejno - „siwoduszki”, o srebrzystej sierści i lisy białe, czyli albinosy. 

Lis (Vulpes vulpes).

 

Lis (Vulpes vulpes).

Tryb życia lisa jest nocny, choć w zimę poluje także i w dzień, wówczas jest bardziej koczownikiem, wędrowcem niż zwierzęciem osiadłym jak to bywa latem, kiedy pokarmu jest pod dostatkiem. Lis zamieszkuje głównie łąki, pola i niezbyt zwarte lasy, które są jego główną ostoją. Na lokum obiera sobie miejsca w zboczach zalesionych pagórków, choć potrafi mieć norę na płaskim terenie. 

Lis (Vulpes vulpes).

Miejsce zamieszkania lisa jest łatwe do rozpoznania, gdyż panuje przed nim nieporządek, najczęściej są to pozostałości po lisich posiłkach, fragmenty poroznoszonych dookoła kości lub piór ptasich. Nory płytkie służą za tymczasowe schronienie, nory głębokie, mające komorę gniazdową z odgałęzieniami zamieszkiwane są przez lata.

  Lis (Vulpes vulpes).

Lis niekiedy zamieszkuje nory wespół z borsukami, które są bardziej radykalne w dbaniu o porządek w pobliżu miejsca swego zamieszkania. Drapieżniki te tolerują i znoszą się wzajemnie, nie dochodzi pomiędzy nimi do większych walk. Obecność lisa można wyczuć także po ostrym specyficznym (lisim) zapachu, pochodzącym z gruczołu (fiołek), znajdującego się na wierzchu ogona blisko jego nasady.  W lecie, gdy jest ciepło lis czasem śpi w plenerze: w kępach suchych traw, powalonych pniach, schroniskach podskalnych i jaskiniach.

Lis (Vulpes vulpes).

Jako zwierze drapieżne lis koncentruje się głównie na polowaniu na drobne gryzonie, ssaki (młode sarny i dziki), ryby, ptaki, gady i płazy. W Polsce lisy polowały na dzikie króliki i zające, w ostatnich dwóch dekadach doszło jednak do katastroficznej redukcji populacji zająca szaraka, co było spowodowane wieloma czynnikami, ale i też zrzucaniem z samolotów dla lisów lekarstwa przeciw wściekliźnie; w ten sposób populacja lisa przestała być dziesiątkowana przez wściekliznę i wyeliminowała ze środowiska więcej zajęcy niż, to wcześniej bywało. W okresie zimowym lis zjada także padlinę, wówczas pełni rolę sanitariusza.     

Młode liski.

Okres godowy, ruja u lisów odbywa się od stycznia do marca, o względy samicy zabiega kilka samców, toczących między sobą walki. Ciąża u liszek trwa od 50 do 65 dni i kończy się narodzinami w kwietniu lub maju od 4 do 7 młodych lisków. O pokarm dla młodych troszczą się oboje rodzice. 

Młode liski.

Potomstwo uzyskuje samodzielność po 3-4 miesiącach i wraz z nią opuszcza na stałe rodzinne gniazdo. Długość życia lisa wynosi około 12 lat. 

Lis (Vulpes vulpes).

Aby sfotografować lisa w jego środowisku, należy zakupić wabik imitujący pisk myszy lub wabik imitujący kniazienie zająca, wówczas trzeba się zasądzić wyżej poza strefą węchu lisa i czekać aż zwierze podejdzie, aby nam pozować. W Polsce na lisy odbywają się niestety polowania, trudno jest pojąc, w czym tkwi satysfakcja, skoro mięso lisa jest niejadalne, a skóry, z których zwierzęta te były i pewnie są obdzierane dawno przestały być modne. Do dziś wśród wielu ludzi panuje pseudo przekonanie, że każdy naturalny drapieżnik jest szkodnikiem, którego należy skutecznie wyeliminować ze środowiska. Uczmy zatem kolejne pokolenia szacunku dla życia wolnych zwierząt.

/Jan Wieczorek/ 

Zdjęcia: Robert Babisz

Bibliografia: K.Kowalski - "Mały Słownik Zoologiczny Ssaki", W.A.Chmielewski - "Tropy i Ślady Zwierząt".

W ramach działalności Dzikich Sudetów proponujemy Państwu uczestnictwo w szeregu atrakcyjnych eksploracjach i wyprawach turystycznych prowadzonych przez kulturoznawcę i eksploratora sudeckiego Jana Wieczorka, który pokaże Państwu miejsca ze wszech miar interesujące, jak i też dzikie i tajemnicze, a bywa, że całkiem świeżo odkryte... 

DZIKIE SUDETY

e-mail: d.sudety@gmail.com

Karkonosze - Sowia Dolina

Sowia Dolina - potok Płomnica.

      Znajdująca się w pobliżu Karpacza Sowia Dolina (Eulengrund) jest pod względem geologicznym jedną z najciekawszych dolin w całych Karkonoszach. Turyści przechodzą przez Sowią Dolinę dość szybko, ponieważ obierają orientacje wędrówki przez Sowią Przełęcz (1164m n.p.m.) i Czarną Kopę (1407m n.p.m.), w kierunku najwyższego szczytu Karkonoszy Śnieżki (1602m.n.p.m.) lub przez Skalny Stół (1285 m n.p.m.), w kierunku Przełęczy Okraj (1046 m n.p.m.). 

 Sowia Dolina ze stoków Skalnego Stołu.

Przy uwzględnieniu, że w górnej części Sowia Dolina stanowi obszar Karkonoskiego Parku Narodowego, można jednak zaplanować bardziej szczegółowe zwiedzanie Sowiej Doliny i stoków górskich opadających do niej, aby móc przyjrzeć się zupełnie innym rodzajom skał niż ma, to miejsce w zachodniej części polskich Karkonoszy.

 Mapa rejonu.

Sowia Dolina położona jest na pd-wsch od Karpacza (Wilcza Porębą), wzdłuż potoku Płomnica i Niedźwiada we wschodnich Karkonoszach. Skały budujące Sowią Dolinę, ale i Czarny Grzbiet oraz Kowarski Grzbiet są skałami metamorficznymi (łupki łyszczykowe i gnejsy). 

Skały Sowiej Doliny.

Pakiety skalne znajdujące się w Sowiej Dolinie, co łatwo zauważyć są mniej odporne na erozje od granitów występujących w Głównym – Śląskim Grzbiecie Karkonoszy. Sowia Dolina jest klasyczną doliną wciosową o bardzo stromych stokach dochodzących do 600m wysokości, liczącą sobie ok. 3 km długości od Szerokiego Mostu do Sowiej Przełęczy. 

 Rejon Wilczych Gniazd, w dole Sowia Dolina.

Na wędrówkę po Sowiej Dolinie i okolicy powinniśmy zabrać ze sobą kije do Nordic Walking i dobre buty, chroniące kostki przed zwichnięciem na stromym stoku. Zasadnym wydaje się przygotowanie ubioru, w którym będzie się można nieco pobrudzić przy wejściu np. do sztolni.  

 Krucze Skały.

Z Karpacza wyruszamy, więc w drogę czarnym szlakiem turystycznym z rejonu Kruczych Skał do Szerokiego Mostu. 

- Granitognejsowe Krucze Skały położone blisko potoku Płomnica, są zapowiedzią wielu tematów, które dotyczą tego obszaru. 

 Krucze Skały.

Zgrupowanie Kruczych Skał najlepiej jest zwiedzić w środku tygodnia, ponieważ, po wydzieleniu tu strefy wspinaczkowej i ubezpieczeniu dróg dla osób uprawiających wspinaczkę, w czasie weekendów panuje tu swoiste oblężenie. Natomiast w tygodniu panują dobre warunki zarówno do wspinania jak i oglądania fragmentów ścian, z których wybrano bogate w minerały pegmatyty.

Na Kruczych Skałach oglądamy groty wyrobiskowe, które zostały wybrane dla potrzeb przemysłu ceramicznego. O aktywności poszukiwawczej na tym terenie, świadczy fakt, że przy Kruczych Skałach już w średniowieczu Walończycy szukali m.in. szafirów.

 Jeden z najsłynniejszych niebieskich szafirów tzw." Gwiazda Indii".

Szafir podobnie jak rubin jest szlachetną odmianą korundu, który posiada twardość 9 wg skali Mohsa. Szafir (sappheiros – niebieski) należy do najcenniejszych kamieni szlachetnych, dlatego chętnie jest wykorzystywany w przemyśle jubilerskim. Intensywna niebieska barwa szafiru, to zasadnicza jego barwa, choć bywają szafiry zielone, fioletowe, pomarańczowe, złocisto bursztynowe, czarne, białe, bezbarwne i wielokolorowe. 

Szafir Logana z diamentami.

Obecnie przy Kruczych Skałach szafirów raczej się nie znajdzie, gdyż zostały już dawno wybrane. - Co ciekawe nawet stare hałdy zostały starannie przeszukane przez poszukiwaczy minerałów z Kotliny Jeleniogórskiej, co potwierdziło, że szafiry w tym miejscu  występują, znaleziono bowiem kilka małych fragmentów tego cudownego minerału.

 Sowia Dolina skały przy potoku Płomnica.

Sowia Dolina była i nadal jest najbardziej bogatym w wystąpienia kamieni szlachetnych miejscem w polskich Karkonoszach. Idąc dalej szlakiem od Szerokiego Mostu, dochodzimy do przewężenia przy Buławie (880m n.p.m.), gdzie natrafiamy na kolejne ślady dawnego górnictwa. W tym wypadku możemy zwiedzić małą sztolnie, ulokowaną w skale znajdującej się po drugiej stronie potoku Płomnica.

Sztolnia w Sowiej Dolinie.

Takowych sztolni i terenów pogórniczych, po obu stronach Sowiej Doliny jest oczywiście więcej. Najczęściej znajdują się one w miejscach występowania skałek i bloków skalnych: Wilcze Gniazda, Granaty, Walońskie Kamienie, stoki Skalnego Stołu, Stare Granaty; występują tu m.in. odmiany granatów i turmaliny. Lokalizacje te są mało widoczne i trudno dostępne, trzeba pamiętać, że wyżej tj.: na obszarze Karkonoskiego Parku Narodowego, zbiór minerałów jest kategorycznie zakazany. 

 Walońskie Kamienie.

Domniema się, że obszar Sowiej Doliny był również przeszukiwany przez poszukiwaczy złota, najczęściej jednak znajdywano tutaj granaty o ciemnokrwistym kolorze, występujące w łupkach łyszczykowych oraz turmaliny.

"Granaty stanowią grupę minerałów o podobnym składzie chemicznym, mających różne własności fizyczne i optyczne zależnie od zawartości poszczególnych składników chemicznych. Ogólny wzór granatów można przedstawić : A3B2[SiO4]3, gdzie A = Mg, Fe, Mn, Ca; B = Al, Fe, Cr, Mn, Ti."  

Górny fragment Sowiej Doliny o wschodzie słońca.

Rozpoczynając podejście od miejsca gdzie Niedźwiada wpływa do Płomnicy, zauważamy, że Sowia Dolina, była miejscem, w którym podobnie jak w Górach Izerskich doszło do klęski ekologicznej. 

 Link na film o Sowiej Dolinie.

 Szlak turystyczny.

Kwaśne deszcze spowodowały tutaj znaczne straty w sztucznie nasadzonym drzewostanie świerkowym, który dodatkowo, został zaatakowany przez szkodniki, tak osłabiony łatwo podlegał sile wiatrów, stąd w Sowiej Dolinie widzimy mnóstwo wiatrołomów, kikutów suchych drzew i wystających z ziemi korzeni, co jeszcze bardziej utrudnia wędrówki starymi duktami, przy których zachowały się niekiedy kamienne wały (rejon Wilczych Gniazd i Starych Granatów).  

 Granaty z Sowiej Doliny.

Sowia Dolina kończy się w miejscu, gdzie zaczyna się Sowia Przełęcz, czyli na granicy państwowej pomiędzy Polską, a Czechami. Ukoronowaniem wycieczki może być wizyta w oddalonym stąd o 15 minut czeskim schronisku „Jelenka”, gdzie warto wypić bardzo dobrą kawę i zjeść coś ciepłego. Podczas ładnej pogody z tarasu przed schroniskiem rozpościerają się piękne widoki na Lasocki Grzbiet i Sudety Środkowe, a nawet i Sudety Wschodnie.

/Jan Wieczorek/

Foto: Jan Wieczorek i zdjęcia z Internetu. 

Bibliografia: N.Sobczak - "Mała Encyklopedia Kamieni Szlachetnych i Ozdobnych".

W ramach działalności Dzikich Sudetów proponujemy Państwu uczestnictwo w szeregu atrakcyjnych eksploracjach i wyprawach turystycznych prowadzonych przez kulturoznawcę i eksploratora sudeckiego Jana Wieczorka, który pokaże Państwu miejsca ze wszech miar interesujące, jak i też dzikie i tajemnicze, a bywa, że całkiem świeżo odkryte... 

DZIKIE SUDETY

e-mail: d.sudety@gmail.com